گز، نامی که مزه نصف جهان دارد!

حقیقتی وجود دارد و آن این که به مسافران اصفهان نمی شود گفت بهترین سوغات دیار اصفهان چه چیزی است و نمی شود گفت مسافران چه یادگاری از نصف جهان به یادگار می برند.

میان ظروف چشم نواز قلمزنی، جعبه های مسحور کننده خاتم، میناکاری ها که گویی رنگ از آسمان دارد، منبت کاری هایی که یادآور افسانه های باستان است، پارچه های زرباف و قلمکار و ده ها هنر دست و احساس مردم این دیار، براستی چگونه می شود یکی را برگزید و آن را بهترین دانست؟!

در این میان اما یکی بیش از سایرین خودنمایی می کند؛ گز، گز اصفهان، گز نصف جهان، شاید به این خاطر که تکرار نامش، کام را شکرین سازد و یادش ذهن را دگرباره تا فراز گنبدهای فیروزه ای به پرواز درمی آورد! شاید به این خاطر که مزه اصفهان دارد...

با توجه به اهمیت مواد طبیعی در صنایع غذایی ، گز از معدود شیرینی های جهان است که در آن از آرد ،نشاسته ، روغن ، مواد نگهدارنده ،  مواد غیر طبیعی ،مواد شیمیایی ، رنگ و طعم دهنده ، استفاده نمی شود و ترکیبات آن شامل: شکر، گلوکز مایع، انواع مغز ها چون پسته، بادام، سفیده ی تخم مرغ،ترنجبین، گلاب یا عرق بیدمشک است و تنها شیرینی است که در ترکیب آن از شیره ترنجبین و یا شیر خشت و یا گز انگبین استفاده می شود و سرشار از از منابع پروتئینی(سفیده تخم مرغ) ، مواد آلی ، ویتامینها و مواد معدنی ( درصد قابل توجه مغزهای مفید) است گز از نظر ماندگاری و حفظ شرایط مصرف در بین مواد غذایی در مقام اول قرار دارد  و دارای طولانی ترین پروسه (حدود 8 ساعت) است .
با توجه به ارزش غذایی و مواد طبیعی گز ، سهم این محصول در سبد مصرفی خانواده ها افزایش یافته است.

 

● ریشه اصلی تولید گز؟!

 طبق گفته ها گز از زمان صفویه و همزمان با شکوفا شدن مجدد هنر و فرهنگ ایرانی در اصفهان به وجود آمده است. البته در این زمینه حدس و گمان ها فراوان است ولی متاسفانه تحقیقات مناسبی در مورد ریشه آن نشده.

به احتمال زیاد این محصول نتیجه آزمون و خطاهای فراوان روی شیرینی های بومی اصفهان است. گفته می شود که شاید ریشه اصلی گز، حلوا چوبه باشد.

 

در زمان های دور کشاورزان که به کشت خشخاش می پرداختند، هنگام جمع آوری محصول دچار سردی، سستی و عرق ریزی شدیدی می شدند. اینجا بوده که نوعی شیرینی با نام حلوا چوبه فراوان می شود.

حلوا چوبه، ارزان و در دسترس بود. آن را از شکر و سفیده تخم مرغ درست می کردند و معمولا برای رفع خستگی کشاورزان به کار می رفت و بتدریج حلوا چوبه تکامل یافت و به گز تبدیل شد.

 گفته می شود آغا محمد خان قاجار در مقطعی اقدام به صادرات این محصول به سایر کشورها کرد. پیش از آن نیز پادشاهان ایرانی گز اصفهان را هدیه ای گرانبها برای یادگار دهی به سایر پادشاهان کره خاکی انتخاب می کردند.

  

● گز چیست ؟!

اگر بخواهیم ریشه نام گز را دریابیم، باید سری بزنیم به بهشت اصفهان: خوانسار. شهر خوانسار از توابع استان اصفهان، شهری کوهستانی و سردسیر است.

 این شهر که سر بر بالین کوهستان های سر به فلک کشیده دارد، از فزونی گل و سبزه به بهشت اصفهان مشهور است.

لاله واژگون که نوعی از نادرترین گل لاله های جهان است نیز متعلق به این دیار است اما آنچه به گز اصفهان هویت داده، عصاره و شهدی شگفت انگیز به نام انگبین یا گز انگبین است که از درختچه هایی به همین نام یعنی گز انگبین در نواحی خوانسار و برخی نواحی چهارمحال و بختیاری به دست می آید.

 عامل تولیدکننده گز انگبین حشره کوچکی است تقریبا به اندازه پشه که روی ساقه یا برگ های درخت گز انگبین خانه می سازد. سپس از شیره پرورده این گیاه تغذیه کرده و شهد تولید می کند.

این عمل، یعنی تولید قند طبیعی توسط این حشره که شاید عملی همانند تولید عسل در زنبور عسل است، چندان شناخته شده نیست و نیاز به تحقیقات بیشتر دارد. سرانجام از اواخر شهریورماه و زمانی که نسیم های خنک پاییزی وزان می شود، دانه های براق و زرد رنگی همانند ارزن از درختچه های گز انگبین به دست می آید که به آن عصاره گز انگبین می گویند.

 

● مزه اصلی گز انگبین!

 اگرچه گز، نام خود را از گز انگبین گرفته، اما به احتمال زیاد شما در عمرتان حتی یک بار هم مزه رویایی آن را درک نکرده اید، چون قیمت گزی که با عصاره گز انگبین درست می شود بسیار زیاد است.

برای سر آخرین برآوردها، قیمت هر کیلو عصاره گز انگبین در بازار، بسته به کیفیت آن بیش از 350 هزار تومان است! متاسفانه به دلیل عدم حمایت های کافی وزارت جهاد کشاورزی و مدیریت ناصحیح، حشره تولیدکننده عصاره گز انگبین در خوانسار رو به نابودی رفته است.

 شاید در زمانی نزدیک، عصاره گز انگبین تنها در نوشته ها باقی ماند و صدای وز وز بال های حشره پرورش دهنده آن، در گوش خاطرات مردم محلی طنین اندازد.

این نوع گز کمتر برای مشتریان داخلی ساخته می شود و معمولا ساخت این نوع شیرینی پیشاپیش باید سفارش داده شود.

 به این نکته توجه داشته باشید که در گز انگبین دار نیز درصد کمی از عصاره انگبین را اضافه می کنند. 

 

● پس آنچه به اسم گز می خوریم چیست؟!

معمولا برای ساختن گز از گلوکز، گلاب، سفیده تخم مرغ، شکر، مغز پسته، بادام یا فندق یا خلال بیدمشک استفاده می کنند.

 اما جای خالی گز انگبین چه می شود؟ برای پر کردن جای خالی آن از سایر انگبین های طبیعی مانند انگبین علفی، ترنجبین یا عسل استفاده می کنند.

بندرت در گز از زعفران، هل، شیر خشت، کاکائو یا میوه استفاده می شود.